سد سازی در ایران چندی است که موضوع بحثهای موافق و مخالف فراوانی قرار گرفته است. در حالی که موافقان برای این پروژهها منافعی مانند رشد صنعت و کشاورزی را بر میشمارند، مخالفان معتقدند طرحهای مطالعه نشده نه تنها سودی ندارد بلکه میتواند زیانهای جبران ناپذیری نیز در بر داشته باشد. به جز خسارت به محیط زیست، از بین رفتن محوطهها و آثار تاریخی و باستانی نیز میتواند بخشی از زیان طرحها مطالعه نشدهی سد سازی باشد.
به تازگی یک محوطه باستانی دیگر نیز در معرض خطر غرق شدن و نابودی کامل قرار گرفته است. تپه باستانی «پاتپه» یا «گونسپان» با آثاری از دوره مادها اکنون در حال فرورفتن در آبهای دریاچه سد خاکی کلان در نزدیکی شهرستان ملایر در استان همدان است.
در سال هشتاد و هفت و در سومین فصل کاوش باستانشناسی در این محوطه، باستانشناسان موفق شده بودند ردیفی از خشتهای دوران مادها را بیابند. «گونسپان» تپهای بزرگ با ارتفاع حدودا سی متر است که در آن لایههای تاریخی مختلفی دیده میشود. فوقانیترین لایه مربوط به معماری روستایی از دوران صفوی است. اما به تدریج که باستانشناسان به کاوشهای خود ادامه دادند به آثاری از دوران سلجوقی و سپس دوران اشکانی برخوردند. در زیر لایه اشکانی، باستانشناسان بقایای یک معماری خشتی را یافتند که در سراسر تپه گسترده است و قدمت آن به «عصر آهن سه» و احتمالا دوره مادها میرسد.
از دوران مادها چند محوطه ارزشمند تاکنون شناسایی شده است که از جمله مهمترین آنها میتوان به نوشیجان در ملایر، گودین تپه در کنگاور، باباجان در نورآباد و زیویه اشاره کرد، اما با اینحال از آنجا که تعداد محوطههای مادی کاوش شده در ایران چندان زیاد نیست، شناخت این دوره تاریخی همچنان نیازمند به دست آوردن آثار و اطلاعات بیشتر است.
تپه گونسپان پیش از غرق شدن در آب
تپه گونسپان اکنون در آب فرورفته است
سد کلان که در سی کیلومتری شهرستان ملایر ساختهشده است میتواند هجده میلیون مترمکعب آب مورد نیاز ملایر را تامین کند. ظرفیت دریاچه این سد در حدود ۴۵ میلیون مترمکعب است و اکنون آبگیری آزمایشی آن آغاز شده است. با شروع این مرحله، تپه «گونسپان» تا نیمه در آب فرو رفته است.
به گزارش خبرگزاری مهر، بابک مغازهای، دبیر انجمن ایرانشناسی کهن دژ در همدان اعلام کردهاست با آغاز آبگیری سد، اکنون این تپه باستانی به صورت جزیره ای در آمده که تنها حدود ۶ تا ۸ متر ازآن بیرون از سطح آب باقی مانده است.
عملیات کاوش و نجات بخشی تپه «گونسپان» در پنج فصل و توسط باستانشناسان مختلفی انجام شده، اما هنوز این محوطه باستانی نیازمند کاوشهای بیشتری است که شروع عملیات آبگیری این اجازه را به باستان شناسان نداد.به گفته این فعال حوزه میراث فرهنگی، به جز تپه گونسپان، حدود بیست محوطه و تپه دیگر نیز در دریاچه سد کلان غرق خواهند شد.
اکنون چنانچه روند آبگیری این سد برای مدتی متوقف شود، باستانشناسان خواهند توانست عملیات کاوش و نجات بخشی آثار مهم این محوطه را به انتها برسانند.